Yangi tadqiqot Afrika favqulodda holatlarga chidamliligi bo‘yicha dunyodagi eng tez yutuqlarni qayd etganini ko‘rsatdi

Afrika favqulodda holatlarga chidamliligi bo‘yicha dunyodagi eng tez yaxshilanishlarni qayd etdi, degan xulosani yirik yangi global tadqiqot berdi.

Lloyd's Register Foundation tadqiqoti shuni ko‘rsatadiki, Afrika hududlari 2023-yildan buyon odamlarning favqulodda holatlar va boshqa yirik buzilishlarga bardosh berish va tiklanish qobiliyati bo‘yicha eng katta yutuqlarga erishgan.

Masalan, Shimoliy Afrika chidamlilik bo‘yicha besh ballga o‘sish qayd etdi, undan Janubiy Afrika to‘rt ball bilan keyin keldi. Sharqiy Afrika hamda Markaziy va G‘arbiy Afrika har biri uch ballga yaxshilandi.

Internetga kirishning kengayishi, uy xo‘jaliklarining yaxshiroq tayyorgarligi va Keniya, Misr, Uganda, Jazoir hamda Nigeriya kabi mamlakatlarda moliyaviy chidamlilikning oshishi bu yutuqlarga turtki berdi.

Biroq natijalar jiddiy sinovni ko‘rsatdi. Markaziy va G‘arbiy Afrikada favqulodda holatlardan zarar ko‘rgan kattalar sonining ozgina qismi biror ogohlantirish olgan, bu esa chidamlilik yaxshilanishlari nozik jamoalarni yaxshiroq himoya qilishga aynan o‘gilyotganligi haqida savollar tug‘diradi.

Afrika taraqqiyotini nima sur’atlandirmoqda?

Bu 2025-yilda 140 mamlakat va hududda 143 000 dan ortiq odamni qamrab olgan World Risk Poll (Jahon xavf so‘rovi) to‘rtinchi nashrining natijasidir. Gallup tomonidan o‘tkazilgan tadqiqot xavfsizlik xavflari tajribalarini, rasmiy ma’lumotlar cheklangan mamlakatlarni ham o‘rganadi.

Uning Chidamlilik indeksi odamlarning yirik zarbalarni yutish va tiklanish qobiliyatini 0 dan 100 gacha bo‘lgan shkala bo‘yicha o‘lchaydi. Baholash to‘rt yo‘nalishni qamrab oladi: shaxsiy chidamlilik, uy xo‘jaligining tayyorgarligi, jamoa yordami va kengroq jamiyat sharoitlari.

Internetga kirishning oshishi odamlarga potensial xavflar haqida ma’lumot olishga yordam bersa, uy xo‘jaligining tayyorgarligi favqulodda holatlar yuz berganda munosabat bildirish qobiliyatini yaxshilaydi.

Tadqiqotchilar Jazoir, Nigeriya, Keniya, Misr va Ugandani mintaqaviy yaxshilanishlarga hissa qo‘shgan mamlakatlar sifatida aniqladi, garchi yutuqlar ortidagi omillar har xil bo‘lgan. Biroq bu natijalar Afrika dunyodagi eng chidamli qit’a bo‘lib qolgani degan ma’noni bermaydi. Aksincha, uning hududlari o‘rganilgan davrda eng tez yaxshilanishlarni qayd etgan.

Lekin nega millionlab odamlar favqulodda holat ogohlantirishlaridan mahrum?

Yutuqlarga qaramay, tadqiqot hayotni qutqarishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlarga kirishdagi ulkan tengsizliklarni fosh etdi. Masalan, Markaziy va G‘arbiy Afrikada favqulodda holatlardan zarar ko‘rgan kattalarning foizi — 47% ogohlantirish olganini aytdi.

Global miqyosda past daromadli mamlakatlardagi odamlar so‘nggi besh yil ichida favqulodda holatni boshdan o‘tkazish ehtimoli yuqori daromadli mamlakatlardagilarga qaraganda deyarli ikki baravar ko‘p bo‘lgan.

Kambag‘al mamlakatlarda kattalarning uchdan biriga yaqini zarar ko‘rganini bildirdi, boy mamlakatlarda esa bu ko‘rsatkich 16% edi.

Biroq past daromadli mamlakatlarda favqulodda holatdan zarar ko‘rgan kattalarning atigi 64% ogohlantirish olgan, yuqori daromadli mamlakatlarda esa bu 84%. Ogohlantirishlar berilgan taqdirda ham ko‘plab odamlar munosabat bildira olmagan.

Past va past-o‘rta daromadli mamlakatlarda ogohlantirilgan kattalarning yarmidan kamigina favqulodda holat yuz bergunga qadar harakat qilgan, yuqori daromadli mamlakatlarda esa bu 71% edi.

Lloyd's Register Foundationning Global xavfsizlik dalillari markazi dalillar va tahlil direktori Nancy Hey natijalar tayyorgarlik muhimligini ta’kidlaganini aytdi.

"Ogohlantirish odamlar un bilan nima qila olishicha yaxshi bo‘ladi", dedi u.

Mobil telefonlar ko‘proq jonlarni qutqarishga yordam bera oladimi?

Tadqiqot mobil texnologiyani favqulodda holatlar ogohlantirish tizimidagi bo‘shliqlarni yopishning yirik imkoniyati sifatida aniqladi.

Butun dunyoda so‘nggi besh yil ichida taxminan 1,1 milliard katta yoshli odam favqulodda holatni boshdan o‘tkazgan, biroq deyarli 220 millioni oldindan ogohlantirilmagan.

Ogohlantirilmaganlarning 77% mobil telefonga ega bo‘lgan, ya’ni 170 milliondan ortiq odam.

Tadqiqot shuningdek, ogohlantirishlar bir nechta kanal orqali yetib borganda odamlar harakat qilish ehtimoli yuqoriroq bo‘lishini aniqladi.

Bitta kanal orqali ogohlantirish olganlarning atigi 37% harakat qilgan, ikki kanal orqali yetib borganlar orasida bu 51%, uch kanal orqali esa 64% edi. Bu kanallarga SMS xabarlar, televideniye va ijtimoiy tarmoqlar kiradi.

Mahalliy tayyorgarlik Afrikaning ba’zi qismlarida allaqachon ko‘rinmoqda.

Xalqaro Qizil Xoch va Qizil Yarim Oy jamiyatlari federatsiyasiga ko‘ra, Malavida ko‘ngillilar yanvardagi kuchli yomg‘irdan oldin jamoalarni bo‘ron kanallarini tozalashga safarbar qilgan.

Bu tashabbus jamoalar og‘ir ob-havo kelishidan oldin amaliy qadamlar qo‘ya olishini ko‘rsatadi.

Favqulodda holatlar xavfini kamaytirish va chidamlilik bo‘yicha vaqtincha global rahbar bo‘lgan Caroline Zastiral samarali ogohlantirishlar odamlarning munosabat bildirish qobiliyatiga bog‘liq ekanini aytdi.

"Ogohlantirishlar odamlar o‘zlarini, yaqinlarini va mulklarini himoya qilish uchun ishonch, bilim, vaqt va resurslarga ega bo‘lganda harakatga aylanadi", dedi u.

Boy va kambag‘al mamlakatlar uchun birdek muammo

Tadqiqot kambag‘al mamlakatlarning favqulodda holatlarga, ayniqsa iqlim o‘zgarishi sharoitida, ko‘proq duch kelishini ta’kidlagan holda, milliy boylik odamlarni albatta chidamliroq qiladi degan taxminni ham shubha ostiga qo‘yadi.

Tadqiqot shuningdek, milliy institutlarga ishonchni ham o‘z ichiga olgan jamiyat chidamliligi global miqyosda 2021-yildagi 63 balldan 2025-yilda rekord darajadagi 66 ballga ko‘tarilganini bildiradi. Biroq shaxsiy chidamlilik 46 dan 42 ga tushib, qayd etilgan eng past ko‘rsatkichga ega bo‘ldi.

Lloyd's Register Foundation hukumatlar va favqulodda holatlarni boshqarish idoralarini ogohlantirish qamrovini kengaytirishga va uy xo‘jaliklari tayyorgarligiga ko‘proq sarmoya kiritishga chaqirmoqda.

Jahon meteorologiya tashkilotining Ilk ogohlantirish xizmatlari bo‘limi boshlig‘i doktor Andrew Tupper ogohlantirishlar jamoalarga munosabat bildirishga yordam beradigan kengroq tizimning bir qismi bo‘lishi kerakligini aytdi.

"Ilk ogohlantirish tizimi odamlarni harakat qilishga undamasa, foydasiz", dedi u.